Hindi Movie Hawaijada story

उड जायेगा… हवाईजादा!

hawaizaada

 

स्वातंत्र्यपूर्व काळामध्ये इंग्रजांच्या दडपशाहीमुळे दबावामध्ये आणि घुसमटीमध्ये जगत असलेल्या भारतीयांमध्ये या बंधनातून मुक्त होण्याची आस होतीच. स्वातंत्र्य मिळालेच पाहिजे, या उद्देशाने झपाटलेला एक वर्ग जसा होता; तसाच वेगवेगळे प्रयोग, संशोधने आदी करून स्वतःला सिद्ध करून दाखविण्याची ऊर्मी असलेला आणि स्वातंत्र्याची आपापली वेगळी व्याख्या गवसलेला वर्गही होताच. अशीच ऊर्मी असलेल्या शिवकर बापूजी तळपदे या मराठी माणसाच्या धडपडीची कथा ‘हवाईजादा’च्या माध्यमातून दिग्दर्शक विभू पुरीने मांडली आहे. राइट बंधूंच्या आधी मुंबईत विमान उड्डाणाचा प्रयोग तळपदे यांनी केला. हा प्रयोग काहीसा अयशस्वी ठरला असला, तरी विमान निर्मिती आणि त्याचे उड्डाण यांच्याबाबतीमध्ये राइट बंधूंच्या आधी अंदाजे एक दशक हे काम भारतात झाले होते, अशा नोंदी भारतीय विमानशास्त्राच्या इतिहासात आढळतात.

तळपदे यांचे हेच कार्य चरित्रपटाच्या माध्यमांतून न मांडता ‘फिल्मी’ पद्धतीने मांडण्याचे काम हवाईजादा चित्रपट करतो. विषयातील वेगळेपणा, १८९५ चा काळ जिवंत करण्यामध्ये आलेले बऱ्यापैकी यश आणि एकूणच एक वेगळा प्रयोग म्हणून ‘हवाईजादा’ उल्लेखनीय ठरतो. मात्र, एका अतिशय गंभीर विषयाची सवंग पद्धतीने मांडणी करण्याच्या नादात तो काहीसा खोटा आणि प्रभावहीन ठरतो. तळपदे यांचे कार्य, त्याबद्दल हाती असलेले संशोधन या सर्वांनाच कल्पनाशक्तीच्या विमानाचे पंख चिटकविल्यामुळे चित्रपटाचा फोकस तळपदेंच्या कार्यावर न राहता स्वप्नरंजनाचीच भरारी घेतो.

विमान निर्मितीचा आणि त्याच्या यशस्वी उड्डाणासाठी शिवकर बापूजी तळपदे आणि त्यांचे गुरू वेदांचे अभ्यासक असलेले पंडित सुब्बराव शास्त्री यांच्या प्रयत्नांचे दर्शन म्हणजे ‘हवाईजादा’ असा चित्रपटाचा वनलाइनर सांगता येईल. चित्रपटाचा पूर्ण बाज फिल्मी असल्यामुळे नायकासाठी नायिकाही (पल्लवी शारदा) आहेच. मात्र, संपूर्ण चित्रपटाचा फोकस तळपदे (आयुष्यमान खुराणा) आणि त्याचे गुरू शास्त्रीजी (मिथुन चक्रवर्ती) यांच्याभोवतीच फिरत राहतो. स्वच्छंदी जीवन जगणारा तळपदे काहीच उद्योगधंदा करीत नसल्यामुळे त्याला घरातून हाकलून दिले जाते. विज्ञानाची आवड असणारा आणि त्याच वेळी ‌वेद-शास्त्राचा अभ्यास असणारा शिवकर तळपदे पंडित सुब्बराव शास्त्रींच्या संपर्कात येतो. विमान उड्डाणाचे सातत्याने अयशस्वी प्रयोग करणाऱ्या शास्त्रीजींच्या अभिनव संकल्पनांकडे आणि पुराणांचे संदर्भ घेऊन सुरू असलेल्या खटपटींकडे तो आकर्षित होतो. विमान उड्डाणाचे स्वप्न उराशी घेऊन त्यासाठी प्रयत्न करणारे शास्त्री-तळपदे या जोडीपैकी शास्त्रींचा मृत्यू होतो. या मृत्यूलाही एक प्रकारे तळपदेच कारणीभूत ठरतो. (हे कारण अतिशय फिल्मी आणि बालीश आहे.) शास्त्रीजींच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी शिवकर तळपदे प्रयत्न सुरू करतो आणि अर्थात सरतेशेवटी यशस्वीही होतो. (सिनेमॅटिक लिबर्टी घेऊन दोन व्यक्ती बसण्याची क्षमता असलेल्या विमानाचे यशस्वी उड्डाण करून चित्रपटाचा सुखद होतो.)

चित्रपटातील ‌नायकाची प्रत्यक्षाहून उत्कट प्रतिमा रंगविण्यामध्ये हिंदी चित्रपट काकणभर पुढेच असतात, हे ‘हवाईजादा’मध्येही दिसून येतं. तळपदेंच्या कार्याबद्दल आणि त्यांच्या प्रयत्नांबद्दल हाताशी असलेल्या संदर्भांमध्ये चित्रपटासाठी आवश्यक असणाऱ्या गोष्टी यथायोग्य पद्धतीने घुसडण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे मग अनेक गोष्टींमध्ये काळ-स्थळाची गल्लत होत जाते. प्रत्यक्षात शिवकर तळपदे संस्कृताचार्य होते, असे इतिहास सांगतो; पण ‘हवाईजादा’तील तळपदे शाळेत असताना एकाच वर्गात चार-पाच वेळा नापास होतो. चित्रपटातमध्ये तो काळ उभा करण्यात येतो. मात्र, त्याची मांडणी काहीशी ‘ओपेरा’ पद्धतीने केली जाते. ‘मरुत्सखा’ नाव असलेल्या विमानाची संपूर्ण निर्मिती एका भल्यामोठ्या प्राचीन बोटीवर का केली जाते, याचा उलगडा शेवटपर्यंत केला जात नाही.‌ शास्त्री आणि तळपदे यांच्या याबाबतच्या एका प्रयोगाला लोकमान्य टिळकही उपस्थित असल्याचे दिग्दर्शक दाखवितो.

तळपदे यांचे एकूणच कार्य कशा पद्धतीने दुर्लक्षिले गेले आणि इंग्रजांनी हे कार्य कसे दडपले याचे पुसटसे संदर्भ चित्रपटात येत राहतात. त्यांचे प्रयोग, नागरिकांमध्ये त्याबद्दलचे असणारे कुतूहल याबाबत भाष्य करण्याऐवजी तळपदे-सितारा यांच्यातील प्रेमप्रसंग आणि त्यांच्यावर चित्रित केलेली गाणी दाखविण्यावरच दिग्दर्शकाचा जास्त भर आहे. चित्रपटाची लांबीही कमी करणे आवश्यक होते. काळाला अनुषंगून संगीत देण्यात असलं तरीही गाणी अक्षरशः घुसडण्यात आली आहेत. ‘दिल-ए-नादान तुझे हुआ क्या है’, ‘उड जायेगा पंख अकेला’सारखी गाणी पुन्हा नवीन चालीत बांधण्यात आली आहेत. माणूस अवकाशात उडण्याचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी तळपदेंचे सुरू असलेले आणि प्रयत्न आणि त्याच्या पार्श्वभूमीला वापरलेले ‘उड जायेगा’ हे गाणे चित्रपटाचा आशय अचूक पकडण्याचे काम करते.

आयुष्यमान खुराणा उत्तम अभिनय करून जातोही; पण अनेक ठिकाणी त्याचा अभिनय लाउड वाटायला लागतो. मिथुन चक्रवर्ती बऱ्याच कालावधीनंतर लक्षात राहणारी भूमिका करतो. तळपदेंच्या विमान उड्डाणाच्या प्रयत्नाप्रमाणेच या विषयावरील चित्रपटाची निर्मिती हा केवळ प्रयत्नच ठरतो. हा प्रयत्न इतिहासाला आणि तथ्याला कितपत धरून आहे, याचा अभ्यास जाणकार करतील. मात्र, दिग्दर्शकाचा प्रयत्न प्रेक्षकाला ‘कल्पनाविलासा’चाच आनंद देतात.